Autor: José Luis Pérez Albiac
INTRODUCCION
Ya hace años, decidí empezar un vocabulario temático sobre las palabras relacionadas con la salud y la enfermedad que usábamos en la consulta médica, pues sabía que las lenguas ribagorzanas en general, y los hablares de transición en particular, han sido objeto de estudio científico desde al menos la época de Joaquín Costa, e intuía que podía ser interesante su recogida, y que en algún momento saldría a la luz.
El presente vocabulario es el fruto de mi relación médica y personal de aproximadamente unos 12 años, con los habitantes de Azanuy y Alins del Monte, durante los cuales he procurado atender sus problemas de salud y sus enfermedades, y en la que a menudo utilizamos el ribagorzano como lengua de comunicación, tanto en su variante de Alins (lengua aragonesa con rasgos catalanes) como la de Azanuy (lengua de transición del catalán al aragonés).Es de destacar que las distintas formas de hablar ribagorzanas son a menudo intercomprensibles entre ellas, independientemente de su filiación lingüística hacia el aragonés o hacia el catalán. Quiero destacar que en esta lengua desarrollamos todos los aspectos de la Atención Primaria de salud, desde la visita a un vulgar resfriado hasta la atención a problemas severos, cuidados paliativos, urgencias o el apoyo de índole psicoterápico. En nuestra experiencia, el ribagorzano es suficientemente rico para permitir, tanto a los pacientes como al médico, la expresión de los sentimientos y las realidades más complejas, en contra lo que muchas veces se piensa y se dice.
A continuación, algunas aclaraciones:
En Azanuy-Alins, para los cultismos médicos, los nombres de los especialistas y demás neologismos, se suelen usar las palabras castellanas con preferencia a las catalanas/aragonesas, (otitis, neurólogo, colesterol, soplo cardiaco, glucosa, etc.), salvo en los siguientes casos:
- palabras con terminación final procedente del sufijo latino –ONIS, en las que se opta por las formas catalanas (tensió, hipertensió, radiació, pulmons, etc.), y en Alins, por las aragonesas (pulmón, riñons, hipertensión…).
- palabras procedentes del sufijo –ITATIS (posibilidat, cantidaz, etc.) en las que se opta por la forma catalana dialectal en el singular, y la aragonesa en el plural.
- Algunos casos aislados de formas catalanas/aragonesas (diabetis).
En el presente vocabulario hemos acompañado cada palabra de su equivalente en lengua española; si las palabras son iguales en ambas lenguas se señala con la palabra Ídem (Id.); cuando una forma del vocabulario se usa solamente en Alins, se reseña como tal. En caso contrario, se sobrentiende usada en ambas localidades.
Solemos incluir una frase como ejemplo, para mejor entender el uso; esta frase alguna vez la duplicamos, construyéndola con la versión de Alins, para mejor dar ejemplo de las semejanzas y diferencias entre las dos hablas.
Reseñamos las variantes de una misma palabra, y remitimos de una variante a la más frecuente para conocer su equivalencia, con la palabra Vid. Dichas variantes alguna vez son, simplemente, el uso indistinto de las formas castellana/catalana/aragonesa (por ejemplo perna y garra).
Marcamos con la frase: (En desuso) aquellas palabras que ya no se dicen habitualmente, manteniéndolas solamente algún hablante, o que son desconocidas para los hablantes más jóvenes.
Este vocabulario ha sito corregíu per Enrique Blanc, Eva Rufas, Joaquín Avellana, Pilar Buil y Carmen Ardanuy, a toz lis dono el mío agradeiximén. Els ya saben que no parllam igual, pero mos entenem prou. Gracias per tot.
Tamé quiero doná las gracias a Joan Rovira, pues el suyo interés y apoyo ha feito que mos decidam a publicá estos cuatre apuntes.Gràcies i endavant!
| ACATARRA-SE | Id. | |
| ACHUCHONS | Ataques de una enfermedad. Le donabán uns achuchons tan forz que no se'n podeba navegá. (Alins).Le donabán uns achuchons tan forz que no se'n podeba mové. | |
| ADORMISCÁ | Adormecer.Esta garra la tingo adormecida. | |
| AFOGA-SE | (Alins).Ahogarse. No sé qué me pasa que m'afogo. | |
| AGOTAMÉN | Agotamiento. Llevaba un agotamén a dintro que no´n podeba més. (Alins). Llevaba un agotamiento a dintro que no´n podeba més. | |
| ALFEGA-SE | Ahogarse. No sé qué me pasa que m'alfego | |
| ALLOCAT | Alocado. Va entra a la consulta tot allocat per lo que l'héba pasau. | |
| ALMA EN PENA | Persona con mal aspecto. Pareixeba un'alma en pena. | |
| AMBOLIA | Ictus, embolia. Le va doná una ambolia. | |
| AMPARÁ | Apoyar. En esta garra no me podeba ampará, perque no me susteniba. | |
| AN | Año. pl.ans. Tamé son ans ya, qué querim… (En Alins, años: Tamé son años ya, qué querim...) | |
| ANÁ BEN,MAL | Sentar bien, mal. M'ha anau mol ben lo que he preso. | |
| ANCIAS | Encias. Va vindre con las ancias todas royas. | |
| ANGUNIA | Angustia. Ara, tanta angunia pa res. | |
| ANSIAS | Deseos de vomitar.De repènte le van vindre unas ansias mol fortas. | |
| APARATADÓ | Aparatoso. Ixe hóme va llegá chemecán per que é mol aparatadó. | |
| APRIMA-SE | Adelgazarse.Le vay di que teniba qu'aprima-se. | |
| ARROJÁ | Vomitar. Arroja molto. | |
| ARRUGAT | Arrugado.Le va preguntá al mèdico ¿Perque estigo tan arrugat? | |
| AUFEGA-SE | Ahogarse. No sé qué me pasa que m'aufego. | |
| AUTÒSIA | Autosia. Estaba esteso a tèrra y le van tindre que fè l'autósia.Alins). Estaba estendiu a tèrra y le van tindre que fè l'autósia. | |
| AZUCRE, TINDRE | Tener diabetes. Tingo molta azucre, m'he de posá insulina (En Alins: Tiengo molto azúcar, me tiengo que posá insulina). | |
| BADALL | Bostezo. ¡Foteba uns badalls! ¿Éban de sueño u de gana? | |
| BADALLÁ | Bostezar. | |
| BARUCAS | Preocupaciones, obsesiones.No me dixan dormí las barucas que me vienen a la cabeza. | |
| BELLUGAMENTA | Molestia, hormigueo. Tingo coma una bellugamenta per tota la perna. | |
| BEURE | Beber. (En Alins, bebé). | |
| BEZONS | Gemelos. Va tindre bezons. | |
| BOCA | Id. Ubre la boca. | |
| BORRADURA | Sarpullido, exantema. Se va chitá bèn y ha amaneciu con esta borradura. | |
| BRAZ | Brazo. Mou el braz, a vé si t'has feito mal. | |
| BUDELL | Intestino. | |
| BUDILLO | (En Alins). Vid. Budell.Tingo obturaz els budells. | |
| BUENO, POSA-SE | Ponerse bueno, curarse. Ya m'he posau bueno//Está bueno. Estar sano. | |
| BUFÁ | Soplar.Bufa fort pa sabre cuanto aire te cau als pulmons. | |
| BUFETA | Vid Vexiga. | |
| BURLLA | Afrenta, insulto. Ixo é una burlla mol gran que no se puede olvidá. | |
| CABEZA | Id. Me fa mal la cabeza. | |
| CADÈRA | .S'ha trencau la cadèra. | |
| CAGUÈRA | Diarrea (vulg.).El crío ha pillau caguèra. | |
| CALLOS | Id. | |
| CALMANTE | Id.Dona-li un calmante. (En Alins: da-le un calmante). | |
| CAMINÁ | andar.No puedo caminá. | |
| CAMPÁ | Aguantar, seguir adelante más o menos bien. Encá campa, con els ans que tiene | |
| CANCER | Cáncer. Mi pare va curá el cáncer. | |
| CARA | Id. | |
| CARA ENTALTO/ENTA BAIX | Boca arriba/Boca abajo. Me chito cara entalto? Me posaré cara enta baix pa que me'l puedas curá ben. | |
| CARBACÍ | Fig. La cocorota, el craneo.Tingo el carbací mol duro pa trenca-me-lo | |
| CARRANQUEÁ | Cojear. (en desuso) Qué carranqueas de ixa garra? | |
| CARRASPERA | Vid. Garraspera Tingo una garrasperra asti a la gola mòl forta. | |
| CATAPLASMA | Id. (En desuso). | |
| CAURE MALO | Enfermar.Va caure malo, y hasta avui! | |
| CÈJA | Id. | |
| CENÁ | Cenar. Pren-te-la pa cená. (En Alins: toma-te-la pa cená). | |
| CEREBRO | Id. | |
| CEREÑO | Fuerte, sano.Ixe está mol cereño pa la edat que tien. | |
| CHELAT | Frío, helado.Tiens las manos cheladas. | |
| CHEMEC,S | Gemido, queja.Fèba unas chemecs que donaba miedo. | |
| CHEMECÁ | Gemir, quejarse. | |
| CHERMANO,A | Hermano,a. Mi chermano pasará lluego a vè-te.(En Alins). Mi hermano pasará lluego a vè-te. | |
| CHIBOSO | Jorobado. | |
| CHILLÁ | Chillar, gritar.Chillaba coma si el matasen. | |
| CHITA-SE | Echarse.Hala, chita-te en la camilla. | |
| CHUGÁ | Jugar.El chiquet chugaba sòlo. | |
| CHUNTA,S | Articulaciones. Me fan mal totas las chuntas. | |
| COIXEÁ | Cojear. Pareix que coixeas, no ? | |
| COIXO | Cojo. | |
| COLL | Cuello//Garganta. Me fa mal el coll y tusco, pero no m'ha puyau la febre.//se me carga el coll del ordenadó. | |
| COLLONS | Cojones.Tiene uns collons coma rodas de barandau. | |
| CONÈIXE-SE | Conocer// notarse mejoría. Ya se li coneix que lo está prenén, ha cambiat de cara. | |
| CORAZON | Id. | |
| COSTÁ | Id. Al llevanta-se, li costa de arrancá. | |
| COSTAT | Costado del cuerpo.Me fa mal per este costat.En Alins). Me fa mal per este costau. | |
| COSTELLA,S | Costilla, s. T'has trencau las costellas (En Alins: T’has rompíu las costillas). | |
| COSTILLA,S | Vid. Costella,s. | |
| COTILLA | Corsé//sostén. Me saco la cotilla tamé? | |
| CREMADA | Quemadura.M'he cremau este maitino. | |
| CREMA-SE | Quemarse. | |
| CRÍO | Id. | |
| CRÒSTA | Corteza, cicatrización de las heridas.Tingo una buena crosta a la rodilla. | |
| CUERPO | Id. | |
| CUL | Vid. Culo. Se va caure de cul. | |
| CULO | Id. | |
| CURÁ | Curar. | |
| DEDO | (Alins) Id. | |
| DENT, Z (fem.) | Diente, s. Las denz me fan mal. La dent esta se me mou (En Alins: el diente este se me mou, els dientes me fan mal.). | |
| DEPRESIÓ | Depresión. (En Alins, depresión). | |
| DERETA | Vid. Dreta. (En desuso) Me fa mal la mano dereta. | |
| DESCANSÁ | Descansar | |
| DESCONCHUNTA-SE | Descoyuntarse.Se l'ha desconchuntau la manoquilla. | |
| DESDICHAT | Desgraciado, con mala evolucion, débil.Ixe é un desdichat, tot el pilla. | |
| DESEMBRUMÁ | Despejar, destaponar (En desuso). Me'l poso pa desembrumá la nariz. | |
| DESPERTÁ | Despertar. Cúan me despèrto tingo els ulls pllenos de llagañas. | |
| DESPÈRTO | Despierto, avispado. El zagal é mol desperto, el agüelo no tanto. | |
| DESPLLOMA-SE | Desplomarse, desmayarse. Se mos va despllomá com un saco. | |
| DESPULLA-SE | Desnudarse. Hala, despulla-te, que t'ausculto. | |
| DESVARIÁ | Desvariar. Ixa agüela de Franchón desvaría sin tocá pilota. | |
| DIABETES | Diabetes. | |
| DIENTE,S | (En Alins).Id. | |
| DISNÁ | Comer.Me las prengo al almorzá, al disná y a la cena (En Alins: me las tomo al almorzá, al comé y al cená). | |
| DIT,Z | Dedo, s. Els diz casi no'ls puedo moure. | |
| DOLÓ (masc.) | Dolor. | |
| DONA | Mujer.L'asociació de Donas de Azanuy. | |
| DORMÍ | Dormir.No dorma brenca bèn per las nitz. | |
| DOTÓ | Médico. | |
| DRECHA,O | (Alins) vid. Dreta. | |
| DRETA,O | Derecha, o.Alterna con dereta, o. La mano dreta la tingo torpe (En Alins: la mano drecha la tiengo torpe). | |
| DUEÑA | Esposa.Que fa la dueña? | |
| EMBOIRAT,ADA | Atontado, aturdido.Estigo coma emboirada; tingo la cabeza emboirada. | |
| EMPANDULL | (En Alins, con perdida de -o, curiosamente).Vid. Empantullo. | Empacharse, indigestarse. |
| EMPANDULLA-SE | Empacharse, indigestarse. | |
| EMPANDULLO | Empacho, indigestión. Se me va posá a la pancha com un empandullo. | |
| EMPANTULLO | Vid. Empandullo. | |
| ENCETA-SE | Llagarse. A la abuela se le ha encetau un peu. | |
| ENCHERBELLÍT | Aterido, helado de frío.Ha veniu tot encherbrellit. | |
| ENCHERBILLIT | Vid. Encherbellit. | |
| ENCHERBELLIU | (En Alins)Vid. Encherbellit. | |
| ENCOIXA-SE | Volverse cojo. Veus? Ya m'he encoixau! | |
| ENFERMÁ | Enfermar. | |
| ENFERMEDAT | Enfermedad. | |
| ESCABULLIT,DA, ESTÁ MÉS | Mejorar, espabilarse.Pareix que estigo més escabullida. | |
| ESCOZÓ | Fem. Escozor. Tingo molta escozó per abaixo. | |
| ESCULTÁ | Escuchar. Ixe no esculta el que li dius (En Alins: Ixe no escucha el que le dius.) | |
| ESFREGAS | Friegas.Asti a la esquena me anirian bèn una esfregas. | |
| ESGARRAPÁ | Arañar. | |
| ESGARRAPADA | Arañazo. Cullín armellas m'he feito una bona esgarrapada. | |
| ESMORZÁ | Desayunar. Me la prengo pa esmorzá. | |
| ESPARCHÍ-SE | Distribuir, aminorar. El doló se m'ha esparchiu per tot el braz. | |
| ESPARCÍ | Vid. Esparchí | |
| ESQUENA | Espalda.La esquena me fa mal. | |
| ESTARNUDÁ | Estornudar.Jodo nino, menuda estornudada t' has pegau. | |
| ESTARNUDO | Estornudo. | |
| ESTÓMAGO | Id. | |
| ESTOSEGÁ | Toser. El crío estosega mòltismo. | |
| EZQUERRANO | Zurdo, a. El vostro amigo é ezquerrano. | |
| EMPEORÁ | Id. | |
| ENVENENA-SE | Id. | |
| ENTENDIMÉN | Sentido, entendimiento, juicio. Mira que tiene entendiment ixe zagal. | |
| ESTOZOLÁ | Romperse la cabeza, darse un fuerte golpe .Se va estozola al cai-se a tèrra. | |
| ESMORRA-SE | Darse un fuerte golpe en la cara, la boca. Al caure se va esmorrá y s'ha feito un tall als llabios. | |
| ESGARRAÑADA | Arañazo. Cullín armellas se va fè una bona esgarrañada. | |
| ENTREPUZÁ | Tropezar. | |
| ESBRUNCE | Giro rápido. | |
| FAME | Hambre//.Tindre fame.Tener hambre, apetito. Casi no tingo fame, estigo ben jodido. | |
| FÈ | Hacer.//Fècaló, fred.Hacer calor, frío.//Fè efecto.Hacer efecto.//Fè mal.Hacer daño./fè-se mal.Hacerse daño, herirse. | |
| FèBRE | Fiebre. (En Alins: Tiengo molta fiebre). | |
| FECHE | Higado. Alterna con la forma castellana. | |
| FÈL | Hiel | |
| FERIDA | Herida (Alins, herida).Mire dotó, que ferida m'he feito tallan magro. | |
| FERÍ-SE | Herirse.(Alins, heri-se). | |
| FLÊMA | Id. | |
| FLLACO | Delgado.Ixe chiquet el veigo mól fllaco. | |
| FLLUXO | Flojo, débil. S'ha quedau mol flluxo despues de la bronquitis. | |
| FORNIGUEO | Hormigueo.El fornigueo per la garra el tingo menos fort. | |
| FORZA | Fuerza.Se me'n ha anau la forza de las manos. | |
| FREDO,S | Adj.frío, s. Tingo els peus molt fredos. | |
| FRET | Frío. | |
| FRON | Frente. El golpe me'l va dá aquí a la fron.(En Alins: El golpe me'l va dá aquí a la frente). | |
| GANA | Apetito// Tindre gana. Tener apetito. ¡M'entra una gana cuan me llevanto! | |
| GARRA,S | Pierna,s. | |
| GARRASPERA | Picor de garganta.A vere si me donas algo pa la garraspera. | |
| GARROSO | Con las piernas arqueadas, genu varo..Ixe chiquet crego que acabará garroso. | |
| GÒLA | Garganta.Alterna con la forma castellana. | |
| GORDO | Id. Pues pa está malo, está bèn gordo! | |
| GRANILLADA | Sarpullido, exantema. M'ha sallíu una buena granillada. | |
| GÜESO,S | Hueso, s.Me cruixen toz els güesos. | |
| HÍGADO | Id. | |
| HOMBRO | Id. | |
| HOME | Hombre.Dos donas y un home tiens encara esperán. | |
| INFLAMACIÓ. | Inflamación. (En Alins, inflamación). | |
| IXAIGUÁ | Juagar. Ya me ixaiguo la boca pero no se me'n va. | |
| IXUFRINA-SE | Sulfatar.Fig. aplicarse esprais, inhalar.Me ixufrino y me trobo milló.(En desuso) | |
| IXUGÁ | Secar. Ixuga-te las manos al acabá. | |
| IXUTO,A | Seco. Se me posa la boca ixuta con ixe medicamento. | |
| IZQUIERDA,O | Id. | |
| JODÉ | (Alterna con fotre)//Está a joder.Estar mal, estar jodidos. Pues, con lo que me dius, estam a jodé… | |
| JODRE | (Darse; oído en la expresión siguiente.)Me vai jodre una tamborinada contra el suelo. | |
| JOYANTE | (Sólo en Alins).Está joyante.Estar bien, muy sano, lozano. Está mol joyante. | |
| LABIOS | Id. | |
| LAGAÑA | Legaña. | |
| LIVIANO,S | Pulmon,es.(en desuso) | |
| LLAGAÑA | Legaña. No me’n podeba llimpiá las llagañas hasta que vusté me va doná ixas gotas. | |
| LLAGAÑOSO | Legañoso. Ixo crio, siempre el llevas llagañoso. | |
| LLENGUA | Lengua. Saca la llegua que me pareix la tiens mól bllanca. | |
| LLEPÁ | Lamer.Me va doná angunia que me llepase el cocho. | |
| LLEVANTÁ | Levantar.Llevanta-se.Tener erección. Enca se me llevantaba el traste este maitino, que pa els 90 ans no está mal. | |
| LLOCO | Loco.Ixe pareix que s'haiga tornau lloco! | |
| LORZA | Pliegues de carne. Que lorzetas més majas tiene ixe zagal, que gordet y qué majo está! | |
| MAITINO | Mañana.Me las prengo totas chuntas pel maitino | |
| MALO | Malo, enfermo.//Está malo, posa-se malo.Estar enfermo, ponerse malo, enfermo. | |
| MAMÁ | Id. | |
| MANÁ | Sangrar la nariz.Le manaba la nariz a chorros. | |
| MANCHÁ | Inhalar//Jadear.Esto no é normal: mancho molto al puyá la escalera de casa//Me mancharé dos vegadas antes de dormí. | |
| MANCHADA | inhalación.Me posaré dos manchadas si m’alfego (En alins: me posaré dos manchadas si m'afogo). | |
| MANO | Id. | |
| MANOQUILLA | Muñeca. Alterna con la forma castellana. Me fa mólto mal esta manoquilla. | |
| MANZANETA | Yema del dedo//juanete. A toz els carpinteros que coneixco les falta la manzaneta d' un dit//Vai tindre tot el estíu una llaga, aquí a la manzaneta del peu. | |
| MARE | Madre. | |
| MEDICACIÓ | Medicación. | |
| MEDICAMENT,Z | Medicamento, s.Ya han puyau els medicamenz? (En Alins: ya han puyau els medicamentos?). | |
| MÈDICO | Id. Vid. Dotó. | |
| MEDRÁ | Crecer los niños.Este crío no medra. | |
| MEJORÁ | (Alterna con millorá) Mejorar.Ha mejorau próu desde l’atro día. | |
| MELIGO | Ombligo. | |
| MELIGUÈRA | Tripa, abdomen. (Coloquial).Se t' ha posau una tripa que ya verén coma se t'en vá. | |
| MELSA | Bazo.(en desuso en la consulta,para referirse a humanos). | |
| MENINA | Pene. Ya se te puya la menina? pues ya estás curat! | |
| MESDIA | Mediodía.Pren-te-la pel maitino, al misdía y a la nit.(En Alins: toma-te-la pel maitino, al mediodía y per la noche). | |
| MILLÓ | Mejor.Ya me trobo milló, ya. | |
| MILLORA | Mejoría. Ha notau poca millora con la quimioterapia. | |
| MILLORÁ | Vid. mejorar. | |
| MINCHÁ | Comer. Qué poco estás minchán! | |
| MININA | Vid. Menina. | |
| MÒCOS | Id.Siempre tingo els mòcos a fòra, ¿Qué me pot doná? | |
| MÒLTO | Mucho.Fa mòlto fret, te s'acatarrarán toz. | |
| MòURE | Mover.No pot mòure el coll. | |
| MUÑECA. | Id. | |
| MUSCLLO | Músculo. Alterna con la forma castellana. | |
| MÚSCULO,S | Id. | |
| NAIXE | Nacer.M'han dito que tos a naixiu un chiquet mòl majo. | |
| NARIGOSO | Narizotas. (En desuso). | |
| NARIZ | Id. | |
| NERVI,S | Nervio, s. Els nervis se me minchan. | |
| NINETA | En la expr. La nineta de l'ull. La cornea, la niña del ojo. | |
| NIT | Noche. | |
| NOCHE | (En Alins) Las prengo pe la noche | |
| NUGO | Nudillo//angustia en zona precordial o estomago//ansiedad.Tingo aquí coma un nugo; tingo un nugo en el estomago; este nugo de la mano dereta me fa mal. | |
| OJO,S | Vid. Ull. | |
| OLORÁ | Oler. | |
| ORCHEGÁ | Vomitar. (En desuso). Me van vindre unas ganas de orchegá que no me va podré aguantá. | |
| ORELLA,S | Oreja, s. No siento de la orella izquierda. | |
| ORINA | Id. | |
| ORINÁ | Orinar. Tingo ganas de oriná tot lo rato. | |
| PADECIMÉN | Padecimiento.Tingo un padecimen aqui dintro que no'l puedo aguantá. | |
| PAPÁ | Id. | |
| PARE | Padre. | |
| PASTILLA | Id. | |
| PATÍ | Padecer.Alterna con la forma castellana. | |
| PÈCHO | Id. | |
| PELL | Piel. | |
| PÈLO,S | Id. Se me cau el pèlo. | |
| PENDRE | Tomar. (En alins, tomá).M’he preso la medicació (alins: m’he tomau la medicación). | |
| PENSÁ | Pensar. Hi penso tot lo rato | |
| PÈRNA | Pierna (alterna con pierna y garra). | |
| PEU | Pie. Me va caure una pèdra mól gorda al peu. | |
| PEZIGÁ | Pellizcar. Tingo un nervi que me peziga per detrás de la esquena. (En Alins:tiengo un nervio que me pizca per detrás de la esquena). | |
| PICÁ | Picar. Dotó, Per que me pica tanto esta ferida? | |
| PIERNA | Vid Perna | |
| PILLÁ | Coger//contagiarse. Bel día pillarás una neumonia, de tanto fumá. | |
| PÍNDOLA | (Alins). Me tindrás que recetá una píndola d'ixas. | |
| PIÓ | Peor. | |
| PITA | Berrinche. Va pillá una pita qu'l van tindre que sacá a la sala d'espera a que se calmase. | |
| PIXÁ | Mear. Me tigo que llevantá mòltismas vegadas a pixá per la nit. | |
| PIZCÁ | Vid. Pezigá. Mire coma se m'ha posau el dit, m'el he pezigau con la porta. | |
| PLLANTA | La pllanta del peu. La planta del pie.Me feba mòlto mal la pllanta del peu cuan caminaba. | |
| PLLORÁ | Llorar.Ixe crio no para de pllorá | |
| PLLOSOS | Lloros. | |
| POCO | Id. | |
| PODRIT | Enfermo, en mal estado.Este costat pareix que el tinga podrit.En Alins.)Este costau pareix que el tinga podrit | |
| POSÁ | Posá inyeccions.Poner inyecciones.Posa-se malo, bueno .Enfermar, curar (¡Verbo fundamental en mi consulta…!) | |
| PRIMO | Id./ delgado. Está mòl primo este zagal. | |
| PUDRIT | Vid. Podrit | |
| PUDRIU | (en Alins).Vid. Podrit | |
| PULMÓ,NS | Pulm ón, es. (En Alins, pulmón, pulmons). | |
| PULSO | Sien. Le van pegá una pedradra al pulso | |
| PUNCHÁ | Pinchar. Mire dotó tingo unas punchadas a la tripa que no se que son. | |
| PUS | Id. | |
| PUTANEÁ | Ir de putas. Ixos choves siempre están de putaneo. | |
| PUTANERO | Putero.Siempre ha sito un putanero, pillará cualquier cosa. | |
| PUYÁ | Subir//tener erección. Ya se m'en puya la menina. | |
| QUEIXA | Queja | |
| QUEIXA-SE | Quejarse. No te queixes tanto | |
| QUIXAL (masc.) | Muela. Tingo els quixals feitos una porquería. | |
| QUEIXÓ | Quejoso, quejica. A ixe no li fagas caso, é un queixó | |
| QUEIXÓN | (En Alins) Vid queixó. | |
| QUEIXÓSO | (En Alins) Vid queixó. | |
| REPLLEGÁ EL MAL | Contagiarse. El dotó, en cuan van pillá el sarrampió y pa que no rrepllegasen el mal, els va posá en cuarentena. | |
| REPOSÁ | Id. | |
| RESFRIA-SE | Resfriarse. | |
| RESFRIAT | Resfriado. | |
| RESFRIAU | Vid. Resfriat. | |
| RESPIRÁ | Respirar | |
| RESPÒNDRE | Responder | |
| RETORCIGÓ | Retortijón. (En Alins, retorcigón). ¡Tingo uns retorcigons de tripa! | |
| RIÑÓ,NS | Riñón, es. (En Alins, riñón, riñons). | |
| RODETA | Rótula, hueso de la rodilla.Vingo perque crego m'he trecau la rodeta. | |
| RODILLA | Id | |
| ROMPÉ | (En Alins, y a veces en Azanuy, pero menos usado)Vid. Trencá | |
| RONCALL | Jadeo, estertores. Ixo son els roncalls de mori-se. | |
| RONDINÁ | Protestar, quejarse.No quiero senti-los rondiná més al bar. | |
| RONDINADÓ | Protestón. | |
| ROSIGAMÉN | Molestia sorda//runrún.Tingo coma un rosigamén aquí a la esquena. | |
| ROYO,S | Rojo, enrojecido. Tingo es ulls mol royos. | |
| SANGRE | Id. | |
| SANO | Id. | |
| SENTÍ | Oír | |
| SET | Sed.Per las nitz me despérto con mòlta set. | |
| SONEÁ | Soñar.Encara la soneo, y mira si han pasat ans. | |
| SUCÁ | Untar.Da-me algo pa suca-me en el peu. | |
| SUDÁ | Sudar. | |
| SUDÓ | Sudor. | |
| SUEÑO | Id. | |
| SULSI-SE | Angustiarse, preocuparse//adelgazar perder peso de forma enfermiza.Me sulsiba no més de pensa-hie. | |
| TALLA-SE | Cortarse. | |
| TARDANO | Hijo tardío.Este é el tardano, va naixé cuan su chermano ya teniba nou ans.(En Alins) .Este é el tardano, va naixé cuan su hermano ya teniba nueve años. | |
| TARTAMUT | Tartamudo. | |
| TENDÓ,NS | Tendón, es.Crego que m'he trencau un tendó. (En Alins, tendón, tendons). | |
| TENSIÓ | Tensión. Sigo hipertènso, tingo la tensió alta. (En Alins, tensión). | |
| TERMÒMETRO | Id. | |
| TINDRE | Tener. Tingo fiebre. | |
| TÍO,TÍA | Id. Qué fa tu tío? | |
| TOBILLO | Id. | |
| TORCÉ | Torcer. | |
| TORCEDURA | Id. Menuda torcedura se va fè. | |
| TOZUT | Tozudo.Es més tozut qu'els bous | |
| TRASTE | fig. Pene. Encá se me puya el traste. | |
| TRATAMÉN,Z | Tratamiento.Ya sabes que fago caso dels tuyos tratamenz.(En Alins: ya sabes que foy caso dels tuyos tratamientos). | |
| TREMOLÁ | Temblar. | |
| TREMOLINS | Temblores. | |
| TRENCA-SE | Romperse. M'he trencau una garra al caure. | |
| TRISTE | Id. | |
| TROBA-SE | Troba-se ben, mal, milló, pió. Encontrarse bien, mal, mejor, peor. | |
| TUSÍ | Toser. Tusiba y no paraba mai, quina pena. | |
| ULL,S | Ojo, s. Me pican es ulls, se m'han posau royos (En Alins: me pican els ojos, se m'han posau royos). | |
| ULORÁ | Vid Olorá. | |
| UNFLLÁ | Hinchar.Se m'ha unfllau el ull. | |
| UNFLLAT,DA | Hinchado, a. Ixe home estaba tot unfllat. | |
| UÑA | Id. | |
| VARIZ,CES | Id. | |
| VEURE | Ver.per fin, ya veigo. | |
| VEXIGA | Vejiga. | |
| VIRTUT,Z | Virtud, es.Toz tenim virtuz, incluso els de Monzó. | |
| VISTA | Id. | |
| VENA | Id. | |
| VENDA | Id. | |
| VERENO | Veneno.El vereno que m'has donau m'ha anau bén. | |
| VERENOSO | Venenoso. | |
| VENDÁ | Id. | |
| VIXIGA | Vid. Veixiga Tingo la vixiga pllena de pixazos y no els puedo oriná | |
| YAYO,A. | Abuelo, a.Oh, cuanto yayo, no sé si te'n saldrás! | |
| ZAFRAÑA | Hueco popliteo, parte de atrás de la rodilla. Me fa mal astí a la zafraña. |
